René Magritte: verhullende beelden

29/11/2016

show_action_1._Visuel_Magritte.jpg

Ik heb enkele jaren aan het Lago Maggiore in Italië gewoond. Mijn huis lag direct aan het meer. Op een dag was mijn zus op bezoek met haar man en twee dochtertjes van zeven en negen. We zaten gezellig buiten te eten toen we ineens merkten dat een grote moederzwaan met haar kleintjes onze tuin was binnengekomen en afstevende op de rijkelijk gedekte tafel waar we aanzaten. We schrokken en zochten naar een manier om de zwanenfamilie te verjagen. Eerst probeerden we ze te verleiden door kleine stukjes brood naar ze te gooien om ze zo terug richting het meer te lokken. Maar de zwanen stortten zich zo driftig op de hompjes brood dat we ons rennend terug in veiligheid moesten brengen. Toen nam mijn schoonbroer de zaak in handen: driftig voor zich uit zwaaiend met een opengevouwen weliswaar kapotte paraplu sloop hij achter de zwanen aan om ze te verjagen. Het plan lukte. De twee jonge meisjes hadden het hele schouwspel met angst en spanning gevolgd, nu eens kreten slaande van angst dan van het lachen. Meteen na dit voorval wilden de meisjes de heldhaftige daad van hun vader vastleggen. De jongste greep naar haar stiften en maakte een grote tekening. De oudste nam potlood en papier en schreef in een adem alles neer. Het was frappant, want het zijn precies de twee manieren waarop de werkelijkheid weergegeven kan worden: met woord of beeld. Twee versies van dezelfde waarheid.

Schilder Magritte doet precies hetzelfde. Zijn doeken bevatten vaak beelden én woorden, alleen passen de twee niet bij elkaar. Soms spreken ze elkaar tegen, soms is de tekst juist en dan lijkt hij overbodig. Magritte brengt de kijker voortdurend in verwarring. Hij schildert een pijp. Wij zien een pijp. Maar onder de pijp schrijft hij dat het geen pijp is. Wat is het dan? “Aha”, denkt de kijker. Het is geen pijp omdat het geen echte pijp is. Maar dat is niet alles wat Magritte wil zeggen. Is het wel een pijp? Magritte verwart de kijker, met de bedoeling hem te leren niets voor automatisch aan te nemen. Hij schildert de zon bij donkere nacht en noemt het schilderij ‘Het rijk der lichten’. Hij schildert een giraf die aan het baden is in een glas. Het doek krijgt de naam: Un bain de crystal. Waar is de giraf, die de hoofdfiguur is in het schilderij? Eigenlijk doet Magritte maar wat, lijkt het, gewoon om de kijker een beetje aan het nadenken te zetten.

De voorwerpen op de doeken van Magritte doen vaak denken aan de tekeningen van de letterplank die vroeger gebruikt werd om jonge kindertjes te leren lezen en schrijven. Je kan je gewoon niet vergissen, in wat je ziet. Zo duidelijk is het beeld. En toch, het lijkt alsof de duivel met het bord heeft gespeeld en de woorden van plaats heeft verwisseld. Woord en beeld komen niet meer overeen. Niets is wat het lijkt. Magritte leert ons dat woord en beeld maar een eerste poging zijn om de werkelijkheid te doorgronden. De magie van het leven overstijgt woorden en beelden. Wij, de mens, zoeken voortdurend naar de zin van het leven, maar achter elke zekerheid die we vinden, verbergt zich een nieuwe onzekerheid, die dan weer ontrafeld moet worden. In bijna elk schilderij vinden we dit ‘zoek en vind’ thema terug, bijvoorbeeld bij de half opengeschoven gordijnen, half opengesneden lichamen. Misschien moeten we de rede, de logica, weglaten om het mysterie van het leven te ontrafelen. Alles op losse poten zetten, de wereld op zijn kop zetten. Of de wereld bekijken door de ogen van een kind, dat zich geen vragen stelt, maar alles accepteert zoals het is. Margritte geeft soms een hint, maar zeker niet de oplossing. Die moet iedereen er voor zichzelf uithalen. Of niet. De schilderijen verhullen: ze maken je nieuwsgierig, maar verraden tegelijkertijd weinig.

IMG_0234.PNG.jpg

Je zou kunnen argumenteren dat de wereld naast in woord en beeld ook beschreven kan worden aan de hand van wiskunde. Magritte heeft dit zeker ook beseft, want op één van zijn schilderijen vinden we oude op elkaar gestapelde stenen, als van een ruïne, een oude samenleving, met getallen op de stenen gebeiteld. Wat de getallen betekenen weet ik niet en ik ga me er ook niet in verdiepen, maar mijn geboortedatum stond erbij. Dat vond ik wel aardig. Misschien, denk ik, was mijn geboorte gewoon de enige reden voor mijn bestaan en moet ik het niet verder zoeken en met die vredige gedachte sluit ik de tentoonstelling af.

De tentoonstelling Magritte, La trahison des images, is te zien in het Centre Pompidou en kan nog bezocht worden tot 23 januari 2017.

 

Advertenties

Henri Cartier-Bresson: catch the moment!

13/02/2014
tumblr_koukwgkXUS1qz9pqoo1_500

Henri Cartier-Bresson, Livorno, 1963

Gisteren ben ik de fototentoonstelling van Henri Cartier-Bresson in het Centre Pompidou gaan bezoeken, samen met mijn vriendin Ineke Louiche, die Nederlandse gids is in Parijs. Terwijl we naar een foto staan te kijken en er onze commentaar op geven, horen we langs ons:
“Eh, mesdammes, vour permettez?”
Ineke en ik kijken verbaasd op naar de man naast ons. Hij excuseert zich nogmaals en wijst dan op de foto waar we voor staan. “Ik hoorde uw commentaar op de foto en denk … ik begreep niet alles wat u zei… maar ik denk dat de essentie van de foto u ontgaan is.”
“Ah oui?” vraagt Ineke.
“U ziet het beeld van een man die de krant aan het lezen is en per ongeluk is door een windvlaag het gordijn om zijn gezicht geslagen, nietwaar?”
Hij wacht even en laat er dan op volgen: “Maar dat is niet alles”.
“Ah non?” vraagt Ineke.
“Nee, dit is een tête de noeux. Dat is een Franse uitdrukking. Een idioot, betekent dat.”
De man glimlacht. Ik weet niet waarom hij zich genoodzaakt voelde om het ons te vertellen. Hij excuseert zich nogmaals en loopt dan verder. Maar we waren toch blij dat we het nu wisten. Het typeert de foto’s van Henri Cartier-Bresson. Elke foto is een momentopname, een fractie van een seconde in de eeuwigheid. Sommige foto’s hebben een dubbele bodem, zoals deze, maar dat is dan louter te danken aan het toeval. En daarin schuilt de kracht van deze fotograaf. Hij heeft als geen ander de gave om dat ene moment uit het leven, dat er nét iets uitspringt, te zien én vast te leggen. Elke foto is uniek. Niemand – zelfs Cartier-Bresson zelf – kan ooit dezelfde foto namaken. Men kan proberen de stijl te imiteren, maar niet de foto op zich.

In het Centre Pompidou loopt momenteel een tentoonstelling met meer dan 350 foto’s van Henri Cartier-Bresson, allemaal zwart/wit foto’s want aan kleur heeft HCB niet gedaan. HCB wordt algemeen beschouwd als de vader van de zwart/wit fotografie. Hij zette de trend in wat genoemd werd Photojournalism. Hoewel het niets met journalistiek te maken heeft, maar eerder met abstracte kunst, werd deze stijl zo genoemd omdat die naam beter in de markt lag.

Eén van de kenmerken van het werk van HCB is dat hij als achtergrond geometrische lijnen neemt. Die lijnen dienen als frame voor het werk dat hij gaat maken en dan wacht hij op dat ene moment dat er een menselijke actie plaatsvindt tegen dit decor. Een fietser, rennende kinderen, een wandelende man. De tegenstelling tussen het strakke kader en het beweeglijke, menselijke element erin zorgt voor een ideaal spanningsveld. Tegen de rustige achtergrond krijgt de menselijke actie een extra levendigheid. Eenmaal hij deze techniek onder controle had, werd deze manier van werken als een tweede natuur voor hem. Hij hoefde niet langer te wachten op zijn objecten om langs te komen, vanaf toen wist hij ze op het moment zelf te vangen. Als een dier dat zijn prooi bespringt.

Alle 350 foto’s werden op eenzelfde manier ontwikkeld en ingekaderd, waardoor de uniformiteit in het werk van HCB benadrukt wordt. De foto’s zijn in chronologische volgorde opgehangen. Het is wat veel en na de eerste honderd verzwakt de aandacht wel wat, maar voor iedereen die iets wil leren over de kunst van het fotograferen is deze tentoonstelling een absolute must.

Geen tijd om naar Parijs te gaan? Onderstaande YouTube film geeft alvast een goed beeld van wat de tentoonstelling te bieden heeft.

Henri Cartier-Bresson
12 février 2014 – 9 juin 2014 van 11u00 tot 23u00 (uitgezonderd dinsdag)
Galerie 2 – Centre Pompidou, Paris
Entrée: 13€


Twee tentoonstelling in Parijs “Matisse: paren en series” en “Degas en het naakt”

18/04/2012

In Parijs lopen twee tentoonstellingen, die niet alleen kunstwerken willen tonen, maar tegelijk proberen duidelijk te maken hoe een kunstenaar te werk gaat en hoe een kunstwerk ontstaat. De ene tentoonstelling is “Matisse, Paren en reeksen” in Centre Pompidou en de andere is “Degas en het naakt” in Musée d’Orsay.

Matisse: paren en series

Matisse: paren en series

Bij Matisse geeft men inzicht in het creatieve proces door schilderijen per paar of in serie te hangen: de schilder begon vaak met snel een schilderij te maken rond een bepaald onderwerp. In een tweede fase nam hij een detail uit dat schilderij om zich dan daarop te concentreren en aldus ontstond het echte meesterwerk. In deze tentoonstelling worden de twee schilderijen naast elkaar geplaatst, zodat je je als bezoeker kan inleven in het creatieve proces van de schilder. Je zou het kunnen vergelijken met een fotograaf, die na het maken van zijn foto, een klein detail uitvergroot en hiermee aan de slag gaat om het te optimaliseren. Het schijnt een methode te zijn geweest, die Matisse nauw aan het hart lag. Maar de gewone bezoeker moet soms lang zoeken, om precies te begrijpen wat er bedoeld wordt. Heel veel logica zit er in deze manier van werken niet, alleen dat je ziet dat Matisse vaak eenzelfde onderwerp vanuit verschillende standpunten benaderde.

–> een kleine tentoonstelling met enkele mooie schilderijen, waaronder het beroemde schilderij met de goudvissen, maar verder eerder onbekendere werken van Matisse. Voor liefhebbers van het kleurrijke palet van Matisse.

Matisse, paires et series, tot 18 juni 2012
Centre Pompidou
Open: woensdag van 11u tot 21u, donderdag tot maandag van 11u tot 23u, dinsdag gesloten. Eveneens gesloten op 1 mei.
Ingang: 12 Euro
 
Degas en het naakt

Degas en het naakt

In het Musée d’Orsay is het de beurt aan Degas (1834-1917). Ook hier geen volledige overzichtstentoonstelling, maar een vergrootglas op alle naakttekeningen en schilderijen van Degas. We zien achtereenvolgens hoe het naakt in zijn werk evolueert: aanvankelijk beïnvloed door de klassieke schilders, schildert hij naakten in een historische of mythische context. Dan verplaatst hij zijn aandacht naar meer realistische taferelen, bij voorkeur bordelen. Wat opvalt, is dat hij slechts zelden de man in de scene betrekt. Eerder beeldt hij de vrouw af in een boudoir, wachtend op klanten of bij het bidet, teken dat het bezoek van de klant voorbij is. Als het ritueel van het wassen in deze periode al een terugkerend thema is, wordt het later bijna zijn exclusief favoriete onderwerp. De schilderijen hebben dan geen erotische connotatie meer, maar laten badende vrouwen zien, die zich met gratie en toewijding aan deze handeling overgeven. Opvallend is dat zijn vrouwen geen expressie hebben, vaak zien we enkel de rug. Het gaat om het baden op zich, niet om de emotie. Alsof de reiniging een heel speciale betekenis had voor Degas. Al die vrouwen die hij schilderde, maar niet een vrouw die hem ooit kon verleiden…in zijn hele leven is geen spoor van een amoureus avontuurtje bekend.

–> Een grote tentoonstelling – schetsen, pasteltekeningen, mono-lithos en schilderijen, het thema wordt heel goed uitgewerkt en de begeleidende teksten zijn voor een keer bijzonder duidelijk en niet te lang! De uitleg wordt gegeven in het Frans, Engels en Italiaans. Een aanrader.

Degas et le nu (tot 1 juli 2012)
Musée d’Orsay
Open van 9u30 tot 18u op dinsdag, woensdag, vrijdag en zaterdag, van 9u30 tot 21u45 op donderdag, maandag gesloten, eveneens gesloten op 1 mei.
Ingang: 12 Euro

Parijs – Stad van de moderne kunst: 40 werken van het Centre Pompidou nu te zien in Den Haag

07/11/2011

Het Centre Pompidou, het museum van moderne kunst te Parijs, heeft 40 werken uitgeleend voor een tentoonstelling in Den Haag, te zien van 15 oktober 2011 t/m 29 januari 2012. Meer info, zie http://www.gemeentemuseum.nl/index.php?id=036990

 


Tentoonstelling Mondrian/De Stijl in Centre Pompidou te Parijs

01/12/2010

“Vlakken in rood, geel en blauw, in combinatie met strakke zwarte horizontale en verticale lijnen”,  dat is Piet Mondriaan. Het Centre Pompidou in Parijs wijdt een grootschalige retrospectieve aan deze magistrale figuur – Mondrian voor de Fransen – en aan zijn beweging De Stijl. De tentoonstelling loopt sinds 1 december 2010 tot 21 maart 2011.

De tentoonstelling bestaat uit twee delen. Het eerste deel richt zich op de tekeningen en schilderijen die Piet Mondriaan maakte in Parijs in de periode tussen 1912 en 1938. Aan de hand van een honderdtal werken, zien we de evolutie van de schilder van kubisme tot neo-plasticisme. Het is een moeilijke term, neo-plasticisme, maar het was het lievelingswoord van Mondriaan. Neo-plasticisme staat voor een stijl waarbij de kunstenaar zich beperkt tot de meest elementaire (universele) vormen en kleuren die er in de natuur te vinden zijn. Daarom dat hij bijvoorbeeld groen, dat een combinatie van geel en blauw is, afwees in zijn kleurenpalet. Het tweede deel van de tentoonstelling geeft inzicht in de beweging De Stijl, waarvan Piet Mondriaan een van de oprichters was, en in de complexe samenwerking en uitwisseling van ideeën tussen de schilders, architecten en designers die tot deze stroming behoorden.

Mondriaan inspireerde tal van kunstenaars, maar had ook een grote invloed op industriële vormgevers. Menig ontwerper van kleren, schoenen, meubelen of binnenhuisdecoratie haalde zijn ideeën bij Mondriaan. Voor enkele voorbeelden, zie volgende website.

Praktische informatie

Centre Pompidou, Place Georges Pompidou, 75004 Paris
Metro : Chatelet, Hotel de Ville, Rambuteau
Openingsuren: van 1 december 2010 tot 21 maart 2011, elke dag – behalve dinsdag – van 11u00 tot 21u00, donderdag tot 23 uur.
Entréekaartje: 12 Euro aan de kassa (12 Euro online tickets printen bij Centre Pompidou of 13,5 Euro online voorverkoop Fnac, zoeken op Mondrian met één A en af te halen of naar huis laten opsturen)

Lees de rest van dit artikel »