René Magritte: verhullende beelden

show_action_1._Visuel_Magritte.jpg

Ik heb enkele jaren aan het Lago Maggiore in Italië gewoond. Mijn huis lag direct aan het meer. Op een dag was mijn zus op bezoek met haar man en twee dochtertjes van zeven en negen. We zaten gezellig buiten te eten toen we ineens merkten dat een grote moederzwaan met haar kleintjes onze tuin was binnengekomen en afstevende op de rijkelijk gedekte tafel waar we aanzaten. We schrokken en zochten naar een manier om de zwanenfamilie te verjagen. Eerst probeerden we ze te verleiden door kleine stukjes brood naar ze te gooien om ze zo terug richting het meer te lokken. Maar de zwanen stortten zich zo driftig op de hompjes brood dat we ons rennend terug in veiligheid moesten brengen. Toen nam mijn schoonbroer de zaak in handen: driftig voor zich uit zwaaiend met een opengevouwen weliswaar kapotte paraplu sloop hij achter de zwanen aan om ze te verjagen. Het plan lukte. De twee jonge meisjes hadden het hele schouwspel met angst en spanning gevolgd, nu eens kreten slaande van angst dan van het lachen. Meteen na dit voorval wilden de meisjes de heldhaftige daad van hun vader vastleggen. De jongste greep naar haar stiften en maakte een grote tekening. De oudste nam potlood en papier en schreef in een adem alles neer. Het was frappant, want het zijn precies de twee manieren waarop de werkelijkheid weergegeven kan worden: met woord of beeld. Twee versies van dezelfde waarheid.

Schilder Magritte doet precies hetzelfde. Zijn doeken bevatten vaak beelden én woorden, alleen passen de twee niet bij elkaar. Soms spreken ze elkaar tegen, soms is de tekst juist en dan lijkt hij overbodig. Magritte brengt de kijker voortdurend in verwarring. Hij schildert een pijp. Wij zien een pijp. Maar onder de pijp schrijft hij dat het geen pijp is. Wat is het dan? “Aha”, denkt de kijker. Het is geen pijp omdat het geen echte pijp is. Maar dat is niet alles wat Magritte wil zeggen. Is het wel een pijp? Magritte verwart de kijker, met de bedoeling hem te leren niets voor automatisch aan te nemen. Hij schildert de zon bij donkere nacht en noemt het schilderij ‘Het rijk der lichten’. Hij schildert een giraf die aan het baden is in een glas. Het doek krijgt de naam: Un bain de crystal. Waar is de giraf, die de hoofdfiguur is in het schilderij? Eigenlijk doet Magritte maar wat, lijkt het, gewoon om de kijker een beetje aan het nadenken te zetten.

De voorwerpen op de doeken van Magritte doen vaak denken aan de tekeningen van de letterplank die vroeger gebruikt werd om jonge kindertjes te leren lezen en schrijven. Je kan je gewoon niet vergissen, in wat je ziet. Zo duidelijk is het beeld. En toch, het lijkt alsof de duivel met het bord heeft gespeeld en de woorden van plaats heeft verwisseld. Woord en beeld komen niet meer overeen. Niets is wat het lijkt. Magritte leert ons dat woord en beeld maar een eerste poging zijn om de werkelijkheid te doorgronden. De magie van het leven overstijgt woorden en beelden. Wij, de mens, zoeken voortdurend naar de zin van het leven, maar achter elke zekerheid die we vinden, verbergt zich een nieuwe onzekerheid, die dan weer ontrafeld moet worden. In bijna elk schilderij vinden we dit ‘zoek en vind’ thema terug, bijvoorbeeld bij de half opengeschoven gordijnen, half opengesneden lichamen. Misschien moeten we de rede, de logica, weglaten om het mysterie van het leven te ontrafelen. Alles op losse poten zetten, de wereld op zijn kop zetten. Of de wereld bekijken door de ogen van een kind, dat zich geen vragen stelt, maar alles accepteert zoals het is. Margritte geeft soms een hint, maar zeker niet de oplossing. Die moet iedereen er voor zichzelf uithalen. Of niet. De schilderijen verhullen: ze maken je nieuwsgierig, maar verraden tegelijkertijd weinig.

IMG_0234.PNG.jpg

Je zou kunnen argumenteren dat de wereld naast in woord en beeld ook beschreven kan worden aan de hand van wiskunde. Magritte heeft dit zeker ook beseft, want op één van zijn schilderijen vinden we oude op elkaar gestapelde stenen, als van een ruïne, een oude samenleving, met getallen op de stenen gebeiteld. Wat de getallen betekenen weet ik niet en ik ga me er ook niet in verdiepen, maar mijn geboortedatum stond erbij. Dat vond ik wel aardig. Misschien, denk ik, was mijn geboorte gewoon de enige reden voor mijn bestaan en moet ik het niet verder zoeken en met die vredige gedachte sluit ik de tentoonstelling af.

De tentoonstelling Magritte, La trahison des images, is te zien in het Centre Pompidou en kan nog bezocht worden tot 23 januari 2017.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: